Wyrok TSUE (C-260/18 Dziubak)

WYROK TRYBUNAŁU (trze­cia izba)

z dnia 3 październi­ka 2019 r.

w spraw­ie C‑260/18

mającej za przed­miot wniosek o wydanie, na pod­staw­ie art. 267 TFUE, orzeczenia w try­bie prejudy­c­jal­nym, złożony przez Sąd Okrę­gowy w Warsza­w­ie (Pol­s­ka) postanowie­niem z dnia 26 lutego 2018 r., które wpłynęło do Try­bunału w dniu 16 kwiet­nia 2018 r., w postępowaniu:

Kamil Dzi­ubak,

Justy­na Dziubak

prze­ci­wko

Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG, prowadzącej dzi­ałal­ność w Polsce w formie odd­zi­ału pod nazwą Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG Odd­zi­ał w Polsce, dawniej Raif­feisen Bank Pol­s­ka SA,

TRYBUNAŁ (trze­cia izba),

w składzie: A. Prechal (spra­woz­daw­czyni), prezes izby, F. Bilt­gen, J. Malen­ovský, C.G. Fern­lund i L.S. Rossi, sędziowie,

rzecznik gen­er­al­ny: G. Pitruzzella,

sekre­tarz: A. Calot Escobar,

uwzględ­ni­a­jąc pisem­ny etap postępowania,

rozważy­wszy uwa­gi przedstawione:

–        w imie­niu K. i J. Dzi­ubaków przez A. Ple­jew­ską, adwokat,

–        w imie­niu Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG, prowadzącej dzi­ałal­ność w Polsce w formie odd­zi­ału pod nazwą Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG Odd­zi­ał w Polsce, dawniej Raif­feisen Bank Pol­s­ka SA, przez R. Cebe­lińskiego i I. Sto­larskiego, rad­ców prawnych,

–        w imie­niu rzą­du pol­skiego przez B. Majczynę, dzi­ała­jącego w charak­terze pełnomocnika,

–        w imie­niu rzą­du Zjed­noc­zonego Królest­wa przez S. Bran­dona, dzi­ała­jącego w charak­terze pełnomoc­ni­ka, wspier­anego przez A. Howard, barrister,

–        w imie­niu Komisji Europe­jskiej przez N. Ruiza Gar­cíę i M. Siekierzyńską, dzi­ała­ją­cych w charak­terze pełnomocników,

po zapoz­na­niu się z opinią rzeczni­ka gen­er­al­nego na posiedze­niu w dniu 14 maja 2019 r.,

wyda­je następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w try­bie prejudy­c­jal­nym doty­czy wykład­ni art. 1 ust. 2, art. 4, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrek­ty­wy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwiet­nia 1993 r. w spraw­ie nieucz­ci­wych warunk­ów w umowach kon­sumenc­kich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).

2        Wniosek ten został złożony w kon­tekś­cie sporu pomiędzy Kamilem Dzi­ubakiem i Justyną Dzi­ubak (zwany­mi dalej „kredy­to­bior­ca­mi”) a Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG, prowadzącą dzi­ałal­ność w Polsce w formie odd­zi­ału pod nazwą Raif­feisen Bank Inter­na­tion­al AG Odd­zi­ał w Polsce, dawniej Raif­feisen Bank Pol­s­ka SA (zwaną dalej „Raif­feisen Bank”), w przed­mio­cie utrzymy­wanego nieucz­ci­wego charak­teru warunk­ów umowy doty­czą­cych mech­a­niz­mu indek­sacji stosowanego w umowie kredy­tu hipotecznego indek­sowanego do walu­ty obcej. 

Ramy prawne

Prawo Unii

3        Motyw trzy­nasty dyrek­ty­wy 93/13 stanowi:

„Zakła­da się, iż obow­iązu­jące w państ­wach członkows­kich przepisy usta­wowe i wykon­aw­cze, które bezpośred­nio lub pośred­nio usta­la­ją warun­ki umów kon­sumenc­kich, nie zaw­ier­a­ją nieucz­ci­wych warunk­ów; w związku z tym nie wyda­je się konieczne roz­pa­try­wanie warunk­ów umowy, które są zgodne z obow­iązu­ją­cy­mi przepisa­mi usta­wowy­mi lub wykon­aw­czy­mi oraz zgodne z zasada­mi lub postanowieni­a­mi kon­wencji między­nar­o­dowych, których stron­a­mi są państ­wa członkowskie lub Wspól­no­ta; użyte w art. 1 ust. 2 sfor­mułowanie »obow­iązu­jące przepisy usta­wowe lub wykon­aw­cze« obe­j­mu­je również zasady, które zgod­nie z prawem będą stosowane między umaw­ia­ją­cy­mi się stron­a­mi z zas­trzeże­niem, że nie doko­nano żad­nych innych uzgodnień”.

4        Artykuł 1 ust. 2 owej dyrek­ty­wy przewiduje:

„Warun­ki umowy odzwier­cied­la­jące obow­iązu­jące przepisy usta­wowe lub wykon­aw­cze oraz postanowienia lub zasady kon­wencji między­nar­o­dowych, których stroną są państ­wa członkowskie lub Wspól­no­ta, zwłaszcza w dziedzinie trans­portu, nie będą podle­gały przepi­som niniejszej dyrektywy”.

5        Artykuł 4 wspom­ni­anej dyrek­ty­wy stanowi:

„1.      Nie narusza­jąc przepisów art. 7, nieucz­ci­wy charak­ter warunk­ów umowy jest określany z uwzględ­nie­niem rodza­ju towarów lub usług, których umowa doty­czy i z odniesie­niem, w momen­cie zawar­cia umowy, do wszel­kich okolicznoś­ci związanych z zawar­ciem umowy oraz do innych warunk­ów tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

2.      Oce­na nieucz­ci­wego charak­teru warunk­ów nie doty­czy ani określe­nia głównego przed­mio­tu umowy, ani relacji ceny i wyna­grodzenia do dostar­c­zonych w zami­an towarów lub usług, o ile warun­ki te zostały wyrażone prostym i zrozu­mi­ałym językiem”.

6        Zgod­nie z brzmie­niem art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13:

„Państ­wa członkowskie stanow­ią, że na mocy prawa kra­jowego nieucz­ci­we warun­ki w umowach zaw­ier­anych przez sprzedaw­ców lub dostaw­ców z kon­sumen­ta­mi nie będą wiążące dla kon­sumen­ta, a umowa w pozostałej częś­ci będzie nadal obow­iązy­wała strony, jeżeli jest to możli­we po wyłącze­niu z niej nieucz­ci­wych warunków”.

7        Artykuł 7 ust. 1 tej dyrek­ty­wy brz­mi następująco:

„Zarówno w intere­sie kon­sumen­tów, jak i konkuren­tów państ­wa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środ­ki mające na celu zapo­b­ie­ganie stałe­mu [dal­sze­mu] stosowa­niu nieucz­ci­wych warunk­ów w umowach zaw­ier­anych przez sprzedaw­ców i dostaw­ców z konsumentami”.

 Prawo polskie

8        Artykuł 56 kodek­su cywilnego stanowi:

„Czyn­ność praw­na wywołu­je nie tylko skut­ki w niej wyrażone, lecz również te, które wynika­ją z ustawy, z zasad współży­cia społecznego i z ustalonych zwyczajów”.

9        Artykuł 65 kodek­su cywilnego stanowi:

„§ 1.      Oświad­cze­nie woli należy tak tłu­maczyć, jak tego wyma­ga­ją ze wzglę­du na okolicznoś­ci, w których złożone zostało, zasady współży­cia społecznego oraz ustalone zwyczaje.

§ 2.      W umowach należy raczej badać, jaki był zgod­ny zami­ar stron i cel umowy, aniżeli opier­ać się na jej dosłownym brzmieniu”.

10       Artykuł 3531 kodek­su cywilnego ma następu­jące brzmienie:

„Strony zaw­ier­a­jące umowę mogą ułożyć sto­sunek prawny według swego uzna­nia, byle­by jego treść lub cel nie sprze­ci­wiały się właś­ci­woś­ci (naturze) sto­sunku, ustaw­ie ani zasadom współży­cia społecznego”.

11      Artykuł 354 kodek­su cywilnego stanowi:

„§ 1.      Dłużnik powinien wykon­ać zobow­iązanie zgod­nie z jego treś­cią i w sposób odpowiada­ją­cy jego celowi społeczno-gospo­dar­czemu oraz zasadom współży­cia społecznego, a jeżeli ist­nieją w tym zakre­sie ustalone zwycza­je – także w sposób odpowiada­ją­cy tym zwyczajom.

§ 2.      W taki sam sposób powinien współdzi­ałać przy wyko­na­niu zobow­iąza­nia wierzyciel”.

12      Zgod­nie z art. 3851 kodek­su cywilnego:

„§ 1.      Postanowienia umowy zaw­ier­anej z kon­sumentem nieuz­god­nione indy­wid­u­al­nie nie wiążą go, jeżeli ksz­tał­tu­ją jego prawa i obow­iąz­ki w sposób sprzeczny z dobry­mi oby­cza­ja­mi, rażą­co narusza­jąc jego interesy (niedoz­wolone postanowienia umowne). Nie doty­czy to postanowień określa­ją­cych główne świad­czenia stron, w tym cenę lub wyna­grodze­nie, jeżeli zostały sfor­mułowane w sposób jednoznaczny.

§ 2.      Jeżeli postanowie­nie umowy zgod­nie z § 1 nie wiąże kon­sumen­ta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.

§ 3.      Nieuz­god­nione indy­wid­u­al­nie są te postanowienia umowy, na których treść kon­sument nie miał rzeczy­wis­tego wpły­wu. W szczegól­noś­ci odnosi się to do postanowień umowy prze­ję­tych z wzor­ca umowy zapro­ponowanego kon­sumen­towi przez kontrahenta. 

[…]”.

13      Artykuł 3852 kodek­su cywilnego stanowi: 

„Oce­ny zgod­noś­ci postanowienia umowy z dobry­mi oby­cza­ja­mi dokonu­je się według stanu z chwili zawar­cia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okolicznoś­ci zawar­cia oraz uwzględ­ni­a­jąc umowy pozosta­jące w związku z umową obe­j­mu­jącą postanowie­nie będące przed­miotem oceny”.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

14      W dniu 14 listopa­da 2008 r. kredy­to­bior­cy, jako kon­sumen­ci, zawar­li umowę kredy­tu hipotecznego z Raif­feisen Bank. Umowa ta doty­czyła kredy­tu, którego wartość była wyrażona w zło­tych pol­s­kich (PLN), ale indek­sowana do walu­ty obcej, a konkret­nie do fran­ka szwa­j­carskiego (CHF), przy czym okres kredy­towa­nia wynosił 480 miesię­cy (40 lat).

15      Zasady indek­sowa­nia tego kredy­tu do przed­miotowej walu­ty zostały ustalone w Reg­u­laminie kredy­tu hipotecznego stosowanym przez Raif­feisen Bank i włąc­zone do umowy. 

16      Para­graf 7 ust. 4 tego reg­u­laminu stanowi zasad­nic­zo, że wypła­ta przed­miotowego kredy­tu ma nastąpić w PLN według kur­su wymi­any walut nie niższego niż kurs kup­na PLN-CHF zgod­nie z tabelą kursów walut obow­iązu­jącą w tym banku w momen­cie odblokowa­nia środ­ków, przy czym sal­do zadłuże­nia z tytułu kredy­tu jest wyrażone w CHF na pod­staw­ie tego kur­su. Zgod­nie z art. §9 ust. 2 tego samego reg­u­laminu raty miesięczne kredy­tu podle­ga­jącego spła­cie wyrażone są w CHF i w dniu ich wyma­gal­noś­ci są pobier­ane z rachunku bankowego prowad­zonego w PLN, według kur­su sprzedaży PLN-CHF podanego we wspom­ni­anej tabeli kursów walut. 

17      Opro­cen­towanie przed­miotowego kredy­tu zostało ustalone przy zas­tosowa­niu zmi­en­nej stopy pro­cen­towej, określonej jako suma stopy ref­er­en­cyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz zwykłej marży Raif­feisen Bank. 

18      Kredy­to­bior­cy wys­tąpili do sądu odsyła­jącego z powództwem, tytułem żąda­nia głównego, o stwierdze­nie nieważnoś­ci umowy kredy­tu, z uwa­gi na nieucz­ci­we ich zdaniem postanowienia doty­czące mech­a­niz­mu indek­sowa­nia, o którym mowa w pkt 16 niniejszego wyroku. W tym względzie pod­noszą oni, że postanowienia te są niez­godne z prawem, ponieważ umożli­wia­ją Raif­feisen Bank swo­bodne i arbi­tralne usta­lanie kur­su wymi­any walut. W kon­sek­wencji tenże bank jed­nos­tron­nie określa sal­do kredy­tu wyrażone w CHF, a także kwotę rat kredy­tu wyrażoną w PLN. Usunię­cie tych warunk­ów umownych uniemożli­wia ustal­e­nie obow­iązu­jącego kur­su walut, tak że umowa nie mogła­by dalej obowiązywać. 

19      Pomoc­nic­zo powodowie twierdzą, że przed­miotowa umowa kredy­tu mogła­by być wykony­wana z pominię­ciem tych nieucz­ci­wych warunk­ów w opar­ciu o kwotę kredy­tu określoną w PLN i o stopę pro­cen­tową określoną w umowie na pod­staw­ie zmi­en­nej stopy LIBOR i stałej marży banku. 

20      Raif­feisen Bank zaprzecza nieucz­ci­we­mu charak­terowi warunk­ów umownych i twierdzi, że nawet po ewen­tu­al­nym wye­lim­i­nowa­niu z umowy tych warunk­ów strony będą związane inny­mi postanowieni­a­mi przed­miotowej umowy kredy­tu. W miejsce usunię­tych warunk­ów umownych i w braku przepisów o charak­terze dys­pozy­ty­wnym, które określały­by sposób usta­la­nia kur­su walut, należy stosować ogólne zasady przewidziane w art. 56, 65 i 354 kodek­su cywilnego. 

21      Bank ten kwes­t­ionu­je pon­ad­to twierdze­nie, że skutkiem usunię­cia z umowy tych postanowień mogło­by być przyję­cie, że przed­miotowa umowa kredy­tu obow­iązu­je w dal­szym ciągu jako umowa o kredyt wyrażony w PLN z zas­tosowaniem stopy opro­cen­towa­nia ustalonej w opar­ciu o stawkę LIBOR. Zas­tosowanie uzgod­nionej przez strony stopy LIBOR CHF zami­ast wyższej stopy pro­cen­towej przewidzianej dla PLN, czyli WIBOR, wynikało jedynie, zdaniem banku, z wprowadzenia przewidzianego w roz­pa­try­wanych warunk­ach umownych mech­a­niz­mu indek­sowa­nia kredytu.

22      Sąd odsyła­ją­cy zauważa, że umowy kredy­tu indek­sowanego do walu­ty obcej, takie jak przed­miotowa umowa, zostały wypra­cow­ane w prak­tyce obro­tu. Poję­cie takiej umowy kredy­tu zostało wprowad­zone do pol­s­kich przepisów prawa dopiero w 2011 r., przy czym te ostat­nie przewidu­ją jedynie obow­iązek zdefin­iowa­nia w umowie szczegółowych zasad określa­ją­cych w szczegól­noś­ci mech­a­nizm konwersji.

23      W odniesie­niu do warunk­ów przewidzianych w przed­miotowej umowie kredy­tu wspom­ni­any sąd uściśla, iż wychodzi z założe­nia, że warun­ki te są nieucz­ci­we i w związku z tym nie są wiążące dla kredytobiorców. 

24      Sąd ten zauważa, że bez tych klauzul jest niemożli­we ustal­e­nie kur­su wymi­any, a tym samym wyko­nanie przed­miotowej umowy kredy­tu. W tym względzie zas­tanaw­ia się przede wszys­tkim, odwołu­jąc się do wyroku z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282), czy w wypad­ku nieko­rzyst­nego dla kon­sumen­ta unieważnienia umowy jest dopuszczalne usunię­cie luki w tej umowie w opar­ciu nie o kra­jowe przepisy dys­pozy­ty­wne, lecz o przepisy o charak­terze ogól­nym, które odwołu­ją się do zasad współży­cia społecznego i ustalonych zwycza­jów, takie jak te przewidziane w art. 56 i 354 kodek­su cywilnego. O ile możli­we jest, że te zasady i zwycza­je pozwala­ją uznać, iż stosowany kurs wymi­any walu­ty jest kursem stosowanym przez Raif­feisen Bank, jak wyni­ka to z kwes­t­ionowanych klauzul, o tyle zdaniem sądu odsyła­jącego moż­na również przyjąć, że jest to rynkowy kurs walu­ty lub kurs ustalony przez bank centralny.

25      W razie udzie­le­nia na to pytanie odpowiedzi przeczącej sąd zas­tanaw­ia się, czy w sytu­acji gdy przyjmie on, że unieważnie­nie umowy wywołało­by nieko­rzystne skut­ki dla kon­sumen­ta, jest dopuszczalne utrzy­manie w mocy zawartego w umowie nieucz­ci­wego warunku, nawet jeśli kon­sument nie wyraz­ił zami­aru bycia nim związanym.

26      Sąd odsyła­ją­cy zauważa następ­nie, że w celu ustal­e­nia, czy unieważnie­nie umowy wywiera nieko­rzystne skut­ki dla kon­sumen­ta, konieczne jest określe­nie kry­ter­iów oce­ny tych skutków, a w szczegól­noś­ci określe­nie momen­tu, w którym należy dokon­ać ich oce­ny. Sąd odsyła­ją­cy zas­tanaw­ia się również, czy może dokon­ać oce­ny skutków pow­stałych w następst­wie unieważnienia przed­miotowej umowy wbrew woli kon­sumen­ta, tj. czy kon­sument może sprze­ci­wić się uzu­pełnie­niu umowy lub temu, aby sposób jej wyko­na­nia został określony na pod­staw­ie przepisów zaw­ier­a­ją­cych klauzule ogólne, gdy­by, wbrew stanowisku kon­sumen­ta, tenże sąd stwierdz­ił, że korzyst­niejsze dla tego kon­sumen­ta mogło­by być uzu­pełnie­nie umowy niż jej unieważnienie.

27      Sąd odsyła­ją­cy zas­tanaw­ia się wresz­cie nad wykład­nią użytego w art. 6 ust. l dyrek­ty­wy 93/13 sfor­mułowa­nia „będzie nadal obow­iązy­wała […] jeżeli jest to możli­we po wyłącze­niu z niej nieucz­ci­wych warunk­ów”. Rzec­zony sąd twierdzi, że utrzy­manie umowy kredy­tu będącej przed­miotem w postępowa­niu głównym w zmienionej formie, takiej jak opisana w pkt 19 niniejszego wyroku, nawet gdy­by takie utrzy­manie nie było obiek­ty­wnie niemożli­we, mogło­by być sprzeczne z ogól­ny­mi zasada­mi ogranicza­ją­cy­mi swo­bodę umów przewidzianą w praw­ie pol­skim, a w szczegól­noś­ci z art. 3531 kodek­su cywilnego, ponieważ nie ma żad­nej wąt­pli­woś­ci, że indek­sac­ja tego kredy­tu stanowi jedyną pod­stawę dla stopy pro­cen­towej opartej na stopie LIBOR CHF, takiej jak ta uzgod­niona przez strony w momen­cie zaw­iera­nia tej umowy. 

28      W tych okolicznoś­ci­ach Sąd Okrę­gowy w Warsza­w­ie postanow­ił zaw­iesić postępowanie i zwró­cić się do Try­bunału z następu­ją­cy­mi pyta­ni­a­mi prejudycjalnymi:

„1)       Czy art. 1 ust. 2 oraz art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy [93/13] pozwala na przyję­cie, że jeśli skutkiem uzna­nia określonych postanowień umownych, określa­ją­cych sposób spełnienia świad­czenia przez strony (jego wysokość), za nieucz­ci­we warun­ki umowne miał­by być nieko­rzyst­ny dla kon­sumen­ta upadek całej umowy, możli­we jest wypełnie­nie luk w umowie nie w opar­ciu o przepis dys­pozy­ty­wny stanow­ią­cy jed­noz­naczne zastąpi­e­nie nieucz­ci­wego warunku, ale w opar­ciu o przepisy prawa kra­jowego, które przewidu­ją uzu­pełnie­nie skutków czyn­noś­ci prawnej wyrażonych w jej treś­ci również przez skut­ki wynika­jące z zasad słusznoś­ci (zasad współży­cia społecznego) lub ustalonych zwyczajów?

2)      Czy ewen­tu­al­na oce­na skutków upad­ku całej umowy dla kon­sumen­ta powin­na następować przy uwzględ­nie­niu okolicznoś­ci ist­nieją­cych w chwili jej zawar­cia, czy też w chwili zaist­nienia sporu pomiędzy stron­a­mi odnośnie do skutecznoś­ci danej klauzuli (powoła­nia się przez kon­sumen­ta na jej abuzy­wność) i jakie ma znacze­nie stanowisko wyrażane w toku takiego sporu przez konsumenta?

3)      Czy możli­we jest utrzy­manie w mocy postanowień stanow­ią­cych w myśl norm dyrek­ty­wy [93/13] nieucz­ci­we warun­ki umowne, jeśli przyję­cie takiego rozwiąza­nia było­by w chwili rozstrzy­ga­nia sporu obiek­ty­wnie korzystne dla konsumenta?

4)      Czy w świ­etle treś­ci art. 6 ust. l dyrek­ty­wy 93/13 uznanie za nieucz­ci­we postanowień umownych określa­ją­cych wysokość i sposób spełnienia świad­czenia przez strony może prowadz­ić do sytu­acji, w której ustalony na pod­staw­ie treś­ci umowy – z pominię­ciem skutków nieucz­ci­wych warunk­ów – ksz­tałt sto­sunku prawnego odb­ie­gać będzie od objętego zami­arem stron w zakre­sie obe­j­mu­ją­cym główne świad­cze­nie stron, w szczegól­noś­ci – czy uznanie za nieucz­ci­we postanowienia umownego oznacza, że możli­we jest dal­sze stosowanie innych, nieob­ję­tych zarzutem abuzy­wnoś­ci postanowień umownych, określa­ją­cych główne świad­cze­nie kon­sumen­ta, których uzgod­niony przez strony ksz­tałt (wprowadze­nie ich do umowy) był nieroz­er­wal­nie związany z zak­wes­t­ionowanym przez kon­sumen­ta postanowieniem?”.

Postępowanie przed Trybunałem

29      Pis­mem złożonym w sekre­taria­cie Try­bunału w dniu 24 czer­w­ca 2019 r. Raif­feisen Bank wys­tąpił o otwar­cie na nowo ust­nego eta­pu postępowa­nia. Pis­mem złożonym w sekre­taria­cie Try­bunału w dniu 4 wrześ­nia 2019 r. strona ta przed­staw­iła uza­sad­nie­nie stanow­iące pod­stawę jej wniosku o otwar­cie na nowo. 

30      W tym względzie Raif­feisen Bank zasad­nic­zo pod­nosi, że rzecznik gen­er­al­ny błęd­nie przyjął w swo­jej opinii przede wszys­tkim, że pra­wo pol­skie nie zaw­iera żad­nej dys­pozy­ty­wnej normy prawnej bezpośred­nio określa­jącej zasady przelicza­nia walut, pod­czas gdy taka nor­ma została wprowad­zona do art. 358 § 2 kodek­su cywilnego, następ­nie, że sąd kra­jowy ma za zadanie „uksz­tał­tować” umowę i przy usta­la­niu treś­ci umowy pode­j­mować się „inter­pre­tacji lub twór­czej inwencji”, pod­czas gdy obow­iązu­ją­ca w Polsce prak­ty­ka pole­ga na stosowa­niu śred­niej stopy pro­cen­towej banku cen­tral­nego, i wresz­cie, że unieważnie­nie umowy kredy­towej spowodowało­by w zasadzie naty­ch­mi­as­tową wyma­gal­ność sal­da zadłuże­nia, pod­czas gdy pol­skie pra­wo przewidu­je inne rodza­je kon­sek­wencji rozwiąza­nia takiej umowy, które są znacznie bardziej uciążli­we dla kon­sumen­ta. Strona ta utrzy­mu­je również, że gdy­by zaak­cep­towano, jak sugeru­je rzecznik gen­er­al­ny w pkt 41 swo­jej opinii, to, że umowa kredy­tu indek­sowanego do CHF, taka jak umowa będą­ca przed­miotem postępowa­nia głównego, mogła­by być przek­sz­tał­cona w umowę, która nie była­by już indek­sowana do tej walu­ty, przy czym nadal podle­gała­by stopie pro­cen­towej odpowied­niej dla tej walu­ty, wów­czas wywołało­by to negaty­wne kon­sek­wenc­je o skali niepro­por­cjon­al­nej dla całego pol­skiego sek­to­ra bankowego.

31      Zgod­nie z art. 83 reg­u­laminu postępowa­nia przed Try­bunałem Try­bunał może, w każdej chwili, po zapoz­na­niu się ze stanowiskiem rzeczni­ka gen­er­al­nego, postanow­ić o otwar­ciu lub otwar­ciu ust­nego eta­pu postępowa­nia na nowo, w szczegól­noś­ci jeśli uzna, że okolicznoś­ci zaw­isłej przed nim sprawy nie są wystar­cza­ją­co wyjaśnione, lub jeśli po zamknię­ciu ust­nego eta­pu postępowa­nia strona przed­staw­iła nowy fakt mogą­cy mieć decy­du­jące znacze­nie dla rozstrzyg­nię­cia Try­bunału, lub też jeśli sprawa ma zostać rozstrzyg­nię­ta na pod­staw­ie argu­men­tu, który nie był przed­miotem dyskusji między stron­a­mi lub pod­mio­ta­mi określony­mi w art. 23 statu­tu Try­bunału Spraw­iedli­woś­ci Unii Europejskiej.

32      W niniejszej spraw­ie Try­bunał uznał, po zapoz­na­niu się ze stanowiskiem rzeczni­ka gen­er­al­nego, że posi­a­da wszys­tkie infor­ma­c­je niezbędne do wyda­nia orzeczenia. W tym względzie zauważa on, że dowody przed­staw­ione przez Raif­feisen Bank nie stanow­ią nowych fak­tów mogą­cych mieć decy­du­jące znacze­nie dla rozstrzyg­nię­cia Try­bunału w rozu­mie­niu art. 83 reg­u­laminu postępowa­nia. Fak­ty te mogły­by bowiem, w zakre­sie, w jakim doty­czą wykład­ni prawa pol­skiego, mieć najwyżej znacze­nie dla celów orzeczenia, które ma zostać wydane przez sąd odsyła­ją­cy. Nie mają one nato­mi­ast znaczenia dla udzie­le­nia odpowiedzi na pyta­nia postaw­ione przez ten sąd. Pon­ad­to okolicznoś­ci doty­czące niepro­por­cjon­al­nego charak­teru przek­sz­tałce­nia umowy, takiego jak opisane przez Raif­feisen Bank, stanow­ią jedynie rozwinię­cie przed­staw­ionych już przez ten bank uwag na piśmie. 

33      W tych okolicznoś­ci­ach nie ma pod­staw do zarządzenia otwar­cia na nowo ust­nego eta­pu postępowania.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania czwartego

34      Poprzez pytanie czwarte, na które należy udzielić odpowiedzi w pier­wszej kole­jnoś­ci, sąd odsyła­ją­cy dąży zasad­nic­zo do ustal­e­nia, czy wykład­ni art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy dokony­wać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by sąd kra­jowy po stwierdze­niu nieucz­ci­wego charak­teru niek­tórych warunk­ów umowy kredy­tu indek­sowanego do walu­ty obcej o stopie opro­cen­towa­nia bezpośred­nio pow­iązanej ze stopą między­bankową danej walu­ty przyjął, zgod­nie z prawem kra­jowym, że ta umowa nie może nadal obow­iązy­wać bez takich warunk­ów, ponieważ ich usunię­cie spowodowało­by zmi­anę charak­teru głównego przed­mio­tu tej umowy. 

35      W tym względzie z postanowienia odsyła­jącego wyni­ka, że klauzule kwes­t­ionowane przez kredy­to­bior­ców doty­czą mech­a­niz­mu indek­sacji przed­miotowego kredy­tu w odniesie­niu do wspom­ni­anej walu­ty, przy czym indek­sac­ja ta jest przeprowadzana w taki sposób, że kredy­to­bior­cy muszą ponosić kosz­ty związane z różnicą między kursem kup­na tej walu­ty stosowanym w celu odblokowa­nia środ­ków a kursem sprzedaży tej walu­ty stosowanym do comiesięcznych rat spłaty kredy­tu. Ponieważ sąd odsyła­ją­cy stwierdz­ił, że warun­ki te są nieucz­ci­we, zada­je on sobie pytanie odnośnie do możli­woś­ci dal­szego obow­iązy­wa­nia przed­miotowej umowy kredy­tu bez tych warunk­ów, w zakre­sie, w jakim wyko­nanie tej umowy, po wye­lim­i­nowa­niu wybranego mech­a­niz­mu indek­sacji, stanow­iło­by wyko­nanie umowy innego rodza­ju niż zawarta przez strony. 

36      Zdaniem tego sądu przed­miotowa umowa kredy­tu nie była­by już wtedy indek­sowana do tej walu­ty, pod­czas gdy stopa pro­cen­towa pozostała­by opar­ta na niższej stopie tej samej walu­ty. Taka zmi­ana, która miała­by wpływ na główny przed­miot tej umowy, mogła­by być sprzecz­na z ogól­ny­mi zasada­mi ogranicza­ją­cy­mi swo­bodę zaw­iera­nia umów przewidzianą w pol­skim praw­ie, a w szczegól­noś­ci w art. 3531  kodek­su cywilnego.

37      Należy w tym względzie przy­pom­nieć, że sys­tem ochrony stwor­zony przez dyrek­ty­wę 93/13 opiera się na założe­niu, że kon­sument jest stroną słab­szą niż przed­siębior­ca, zarówno pod wzglę­dem siły negoc­ja­cyjnej, jak i ze wzglę­du na stopień poin­for­mowa­nia, i w związku z tym godzi się on na postanowienia sfor­mułowane wcześniej przez przed­siębior­cę, nie mając wpły­wu na ich treść. Mając na względzie taką słab­szą pozy­cję, dyrek­ty­wa ta zobow­iązu­je państ­wa członkowskie do ustanowienia mech­a­niz­mu zapew­ni­a­jącego, że wszelkie warun­ki umowne, które nie były indy­wid­u­al­nie negocjowane, mogą zostać pod­dane kon­troli do celów oce­ny ich ewen­tu­al­nie nieucz­ci­wego charak­teru (zob. podob­nie wyrok z dnia 26 mar­ca 2019 r., Aban­ca Cor­po­ración Ban­car­ia i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 49, 50).

38      W tym kon­tekś­cie art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 stanowi, że nieucz­ci­we postanowienia w umowie zawartej przez przed­siębior­cę z kon­sumentem nie są wiążące dla kon­sumen­tów, na warunk­ach określonych w praw­ie kra­jowym państw członkows­kich, oraz że umowa pozosta­je wiążą­ca dla stron na tych samych warunk­ach, jeżeli może dalej obow­iązy­wać bez nieucz­ci­wych postanowień. 

39      Zgod­nie z utr­walonym orzecznictwem celem tego przepisu, a w szczegól­noś­ci drugiego członu zda­nia, nie jest unieważnie­nie wszys­t­kich umów zaw­ier­a­ją­cych nieucz­ci­we warun­ki, lecz zastąpi­e­nie for­mal­nej równowa­gi, jaką umowa ustanaw­ia między prawa­mi i obow­iązka­mi stron umowy, rzeczy­wistą równowagą pozwala­jącą na przy­wróce­nie równoś­ci między nimi, przy czym uściślono, że dana umowa musi co do zasady nadal obow­iązy­wać bez zmi­an innych niż wynika­jące ze zniesienia nieucz­ci­wych warunk­ów. O ile ten ostat­ni warunek jest spełniony, dana umowa może, zgod­nie z art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13, zostać utrzy­mana w mocy, pod warunk­iem że zgod­nie z przepisa­mi prawa kra­jowego takie utrzy­manie w mocy umowy bez nieucz­ci­wych postanowień jest prawnie możli­we, co musi zostać zwery­fikowane przy zas­tosowa­niu obiek­ty­wnego pode­jś­cia (zob. podob­nie wyrok z dnia 14 mar­ca 2019 r., Dunai, C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 40, 51; a także wyrok z dnia 26 mar­ca 2019 r., Aban­ca Cor­po­ración Ban­car­ia i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 57).

40      Wyni­ka z tego, że art. 6 ust. 1 dru­gi człon zda­nia dyrek­ty­wy 93/13 sam w sobie nie określa kry­ter­iów doty­czą­cych możli­woś­ci dal­szego obow­iązy­wa­nia umowy bez nieucz­ci­wych warunk­ów, lecz pozostaw­ia ich ustal­e­nie zgod­nie z prawem Unii kra­jowe­mu porząd­kowi prawne­mu, co zasad­nic­zo zauważył również rzecznik gen­er­al­ny w pkt 54 swo­jej opinii. Zatem w świ­etle kry­ter­iów przewidzianych w praw­ie kra­jowym, w konkret­nej sytu­acji należy zbadać możli­wość utrzy­ma­nia w mocy umowy, której klauzule zostały unieważnione. 

41      Biorąc pod uwagę obow­iązek przestrze­ga­nia ograniczeń nałożonych w tym kon­tekś­cie przez pra­wo Unii w odniesie­niu do prawa kra­jowego, należy uściślić w szczegól­noś­ci, że zgod­nie z obiek­ty­wnym pode­jś­ciem, o którym mowa w pkt 39 niniejszego wyroku, niedo­puszczalne jest uznanie sytu­acji jed­nej ze stron umowy, zgod­nie z prawem kra­jowym, za decy­du­jące kry­teri­um rozstrzy­ga­jące o dal­szym losie tej umowy (zob. podob­nie wyrok z dnia 15 mar­ca 2012 r., Pereničová i Perenič, C‑453/10, EU:C:2012:144, pkt 32). 

42      W postępowa­niu głównym sąd odsyła­ją­cy wyda­je się nie wyk­luczać, że po zwykłym usunię­ciu klauzul doty­czą­cych różnic kursów walu­towych przed­miotowa umowa kredy­tu może co do zasady nadal obow­iązy­wać w zmienionej formie, takiej jak ta opisana w pkt 36 niniejszego wyroku, lecz wyda­je się wąt­pić w możli­wość, aby obow­iązu­jące go pra­wo kra­jowe zezwalało na taką zmi­anę tej umowy. 

43      Z rozważań przed­staw­ionych w pkt 40 i 41 niniejszego wyroku wyni­ka jed­nak, że jeżeli sąd kra­jowy uzna, że zgod­nie z odpowied­ni­mi przepisa­mi obow­iązu­jącego go prawa utrzy­manie w mocy umowy bez zawartych w niej nieucz­ci­wych warunk­ów nie jest możli­we, art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 zasad­nic­zo nie stoi na przeszkodzie jej unieważnieniu. 

44      Jest tak zwłaszcza wów­czas – jak w okolicznoś­ci­ach w postępowa­niu głównym – gdy z infor­ma­cji dostar­c­zonych przez sąd odsyła­ją­cy, opisanych w pkt 35 i 36 niniejszego wyroku wyda­je się wynikać, że unieważnie­nie klauzul zak­wes­t­ionowanych przez kredy­to­bior­ców doprowadz­iło­by nie tylko do zniesienia mech­a­niz­mu indek­sacji oraz różnic kursów walu­towych, ale również – pośred­nio – do zaniknię­cia ryzy­ka kur­sowego, które jest bezpośred­nio związane z indek­sacją przed­miotowego kredy­tu do walu­ty. Tym­cza­sem Try­bunał orzekł już, że klauzule doty­czące ryzy­ka wymi­any określa­ją główny przed­miot umowy kredy­tu, takiej jak ta w postępowa­niu głównym, w związku z czym obiek­ty­w­na możli­wość utrzy­ma­nia obow­iązy­wa­nia przed­miotowej umowy kredy­tu wyda­je się w tych okolicznoś­ci­ach niepew­na (zob. podob­nie wyrok z dnia 14 mar­ca 2019 r., Dunai, C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 48, 52 i przy­toc­zone tam orzecznictwo).

45      W świ­etle powyższych rozważań na pytanie czwarte trze­ba odpowiedzieć tak, że art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd kra­jowy, po stwierdze­niu nieucz­ci­wego charak­teru niek­tórych warunk­ów umowy kredy­tu indek­sowanego do walu­ty obcej i opro­cen­towanego według stopy pro­cen­towej bezpośred­nio pow­iązanej ze stopą między­bankową danej walu­ty, przyjął, zgod­nie z prawem kra­jowym, że ta umowa nie może nadal obow­iązy­wać bez takich warunk­ów z tego powodu, że ich usunię­cie spowodowało­by zmi­anę charak­teru głównego przed­mio­tu umowy.

W przedmiocie pytania drugiego

46      Poprzez pytanie drugie sąd odsyła­ją­cy zmierza zasad­nic­zo do ustal­e­nia, czy wykład­ni art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy dokony­wać w ten sposób, że z jed­nej strony oce­ny kon­sek­wencji dla sytu­acji kon­sumen­ta wynika­ją­cych z unieważnienia całej umowy, takich jak te o których mowa w wyroku z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282), należy dokony­wać w świ­etle okolicznoś­ci ist­nieją­cych w momen­cie zawar­cia tej umowy, a nie ist­nieją­cych lub możli­wych do przewidzenia w chwili zaist­nienia sporu oraz, z drugiej strony, że do celów tej oce­ny decy­du­ją­ca jest wola wyrażona w tym względzie przez konsumenta.

47      W tym względzie, jak wyni­ka z odpowiedzi na pytanie czwarte, jeżeli sąd odsyła­ją­cy uzna, zgod­nie ze swoim prawem kra­jowym, że utrzy­manie w mocy umowy kredy­tu po usunię­ciu zawartych w niej nieucz­ci­wych warunk­ów jest niemożli­we, to umowa ta co do zasady nie może nadal obow­iązy­wać w rozu­mie­niu art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13, a zatem musi zostać unieważniona.

48      Try­bunał orzekł jed­nak, że rzec­zony art. 6 ust. 1 nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd kra­jowy miał możli­wość zastąpi­enia nieucz­ci­wego postanowienia umownego przepisem prawa kra­jowego o charak­terze dys­pozy­ty­wnym albo przepisem mają­cym zas­tosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, przy czym możli­wość ta jest ogranic­zona do przy­pad­ków, w których usunię­cie nieucz­ci­wego postanowienia umownego zobow­iązy­wało­by sąd do unieważnienia umowy jako całoś­ci, naraża­jąc tym samym kon­sumen­ta na szczegól­nie szkodli­we skut­ki, tak że ten ostat­ni został­by tym ukarany (zob. podob­nie wyro­ki: z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 80–84; z dnia 26 mar­ca 2019 r., Aban­ca Cor­po­ración Ban­car­ia i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 64).

49      W odniesie­niu, po pier­wsze, do momen­tu, w którym należy dokon­ać oce­ny tych skutków, należy zauważyć, iż ta możli­wość zastąpi­enia jest w pełni zgod­na z celem art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13, który, jak przy­pom­ni­ano w pkt 39 niniejszego wyroku, pole­ga na ochronie kon­sumen­ta poprzez przy­wróce­nie równoś­ci między nim a przed­siębior­cą (zob. podob­nie wyrok z dnia 26 mar­ca 2019 r., Aban­ca Cor­po­ración Ban­car­ia i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 57).

50      Tym­cza­sem, zważy­wszy, że taka możli­wość zastąpi­enia służy zapewnie­niu real­iza­cji ochrony kon­sumen­ta poprzez zabez­piecze­nie jego interesów przed wszelki­mi szkodli­wy­mi kon­sek­wenc­ja­mi, które mogą wynikać z unieważnienia danej umowy w całoś­ci, należy zauważyć, iż kon­sek­wenc­je te należy koniecznie ocenić w świ­etle okolicznoś­ci ist­nieją­cych lub możli­wych do przewidzenia w chwili zaist­nienia sporu. 

51      Ochrona kon­sumen­ta może bowiem zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględ­nione zostaną jego rzeczy­wiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznoś­ci­ach ist­nieją­cych w chwili zawar­cia danej umowy, co rzecznik gen­er­al­ny wskazał również co do isto­ty w pkt 62 i 63 swo­jej opinii. Podob­nie skut­ki, przed który­mi interesy te powin­ny być chro­nione, to takie, które rzeczy­wiś­cie pow­stały­by, w okolicznoś­ci­ach ist­nieją­cych lub możli­wych do przewidzenia w chwili zaist­nienia sporu, gdy­by sąd kra­jowy unieważnił tę umowę, a nie skut­ki, które w dniu zawar­cia tej umowy wynikały­by z jej unieważnienia. 

52      Stwierdzenia tego nie pod­waża fakt, na który zwró­cił uwagę Raif­feisen Bank, że art. 4 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 łączy ocenę nieucz­ci­wego charak­teru warunku umowy „w momen­cie zawar­cia umowy” ze wszys­tki­mi okolicznoś­ci­a­mi towarzyszą­cy­mi jej zawar­ciu, przy czym cel takiej oce­ny zasad­nic­zo różni się od celu oce­ny skutków wynika­ją­cych z unieważnienia umowy.

53      Po drugie, jeśli chodzi o znacze­nie, jakie należy przyp­isać woli wyrażonej w tym względzie przez kon­sumen­ta, należy przy­pom­nieć, że Try­bunał uściślił, w odniesie­niu do obow­iązku sądu kra­jowego w zakre­sie pominię­cia, w razie potrze­by z urzę­du, nieucz­ci­wych postanowień umownych zgod­nie z art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13, że sąd ten nie ma obow­iązku odstąpi­enia od stosowa­nia danego warunku, jeżeli kon­sument, po powiadomie­niu go przez rzec­zony sąd ma zami­ar nie pod­nosić jego nieucz­ci­wego i niewiążącego charak­teru, wyraża­jąc w ten sposób dobrowol­ną i świadomą zgodę na dany warunek (zob. podob­nie wyrok z dnia 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank, C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 23, 27, 35 i przy­toc­zone tam orzecznictwo).

54      Tak więc dyrek­ty­wa 93/13 nie zmierza tak daleko, że ustanaw­ia obow­iązkowy sys­tem ochrony przed stosowaniem nieucz­ci­wych warunk­ów umowy przez przed­siębior­ców, który wprowadz­iła na korzyść kon­sumen­tów. W kon­sek­wencji w wypad­ku gdy kon­sument woli nie powoły­wać się na ten sys­tem ochrony, nie jest on stosowany. 

55      Ana­log­icznie w zakre­sie, w jakim wspom­ni­any sys­tem ochrony przed nieucz­ci­wy­mi warunk­a­mi nie ma zas­tosowa­nia, jeżeli kon­sument się sprze­ci­wia, kon­sument ten musi a for­tiori mieć pra­wo do sprze­ci­wienia się obję­ciu ochroną, w ramach tego samego sys­te­mu, przed szkodli­wy­mi skutka­mi spowodowany­mi unieważnie­niem umowy jako całoś­ci, jeżeli nie chce powoły­wać się na tę ochronę.

56      W świ­etle powyższych rozważań na pytanie drugie trze­ba udzielić odpowiedzi, że art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że z jed­nej strony skut­ki dla sytu­acji kon­sumen­ta wynika­jące z unieważnienia umowy w całoś­ci, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282), należy oce­ni­ać w świ­etle okolicznoś­ci ist­nieją­cych lub możli­wych do przewidzenia w chwili zaist­nienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oce­ny decy­du­ją­ca jest wola wyrażona przez kon­sumen­ta w tym względzie.

W przedmiocie pytania pierwszego

57      Poprzez pytanie pier­wsze sąd odsyła­ją­cy zasad­nic­zo zmierza do ustal­e­nia, czy art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że sprze­ci­wia się on wypełnie­niu luk w umowie spowodowanych usunię­ciem z niej nieucz­ci­wych warunk­ów, które się w niej zna­j­dowały, wyłącznie na pod­staw­ie przepisów kra­jowych o charak­terze ogól­nym, przewidu­ją­cych, że skut­ki wyrażone w treś­ci czyn­noś­ci prawnej są uzu­peł­ni­ane w szczegól­noś­ci przez skut­ki wynika­jące z zasad słusznoś­ci lub ustalonych zwyczajów.

58      W tym względzie, jak przy­pom­ni­ano w pkt 48 niniejszego wyroku, Try­bunał dokon­ał wykład­ni art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by w przy­pad­ku gdy unieważnie­nie umowy jako całoś­ci naraz­iło­by kon­sumen­ta na szczegól­nie szkodli­we skut­ki, sąd kra­jowy mógł zaradz­ić unieważnie­niu nieucz­ci­wych postanowień zna­j­du­ją­cych się w tej umowie poprzez zastąpi­e­nie przepisu prawa kra­jowego o charak­terze dys­pozy­ty­wnym lub mającego zas­tosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.

59      Należy pod­kreślić, że ta możli­wość zastąpi­enia, która stanowi wyjątek od ogól­nej zasady, zgod­nie z którą dana umowa pozosta­je wiążą­ca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal obow­iązy­wać bez zawartych w niej nieucz­ci­wych warunk­ów, jest ogranic­zona do przepisów prawa kra­jowego o charak­terze dys­pozy­ty­wnym lub mają­cych zas­tosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę, i opiera się w szczegól­noś­ci na tym, że takie przepisy nie mają zaw­ier­ać nieucz­ci­wych warunk­ów (zob. podob­nie wyro­ki: z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 81; a także z dnia 26 mar­ca 2019 r., Aban­ca Cor­po­ración Ban­car­ia i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 59).

60      Przepisy te mają bowiem odzwier­cied­lać równowagę, którą pra­wodaw­ca kra­jowy starał się ustanow­ić między całoś­cią praw i obow­iązków stron określonych umów na wypadek, gdy­by strony albo nie odstąpiły od stan­dar­d­owej normy ustanowionej przez usta­wodaw­cę kra­jowego dla danych umów, albo wyraźnie wybrały możli­wość zas­tosowa­nia normy wprowad­zonej w tym celu przez usta­wodaw­cę krajowego.

61      Jed­nakże w niniejszej spraw­ie, nawet jeśli przepisy takie jak te, na które powołu­je się sąd odsyła­ją­cy, zważy­wszy na ich ogól­ny charak­ter i konieczność ich stosowa­nia, mogły­by z pożytkiem zastąpić przed­miotowe nieucz­ci­we warun­ki w drodze przeprowadzanej przez sąd kra­jowy zwykłej oper­acji zastąpi­enia, to w każdym razie nie wyda­je się, aby były one przed­miotem szczegól­nej anal­izy pra­wodaw­cy w celu określe­nia tej równowa­gi, a tym samym przepisy te nie korzys­ta­ją z dom­nie­ma­nia braku nieucz­ci­wego charak­teru, o którym mowa w pkt 59 niniejszego wyroku, co zasad­nic­zo pod­kreślił również rzecznik gen­er­al­ny w pkt 73 swo­jej opinii.

62      W świ­etle powyższego na pytanie pier­wsze trze­ba udzielić odpowiedzi, że art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnie­niu luk w umowie, spowodowanych usunię­ciem z niej nieucz­ci­wych warunk­ów, które się w niej zna­j­dowały, wyłącznie na pod­staw­ie przepisów kra­jowych o charak­terze ogól­nym, przewidu­ją­cych, że skut­ki wyrażone w treś­ci czyn­noś­ci prawnej są uzu­peł­ni­ane w szczegól­noś­ci przez skut­ki wynika­jące z zasad słusznoś­ci lub ustalonych zwycza­jów, które nie stanow­ią przepisów dys­pozy­ty­wnych lub przepisów mają­cych zas­tosowanie, w przy­pad­ku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę.

W przedmiocie pytania trzeciego

63      Poprzez pytanie trze­cie sąd odsyła­ją­cy zmierza zasad­nic­zo do ustal­e­nia, czy art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzy­ma­niu w umowie nieucz­ci­wych postanowień, jeżeli ich usunię­cie prowadz­iło­by do unieważnienia tej umowy, a sąd uważa, że takie unieważnie­nie miało­by nieko­rzystne skut­ki dla konsumenta.

64      Na wstępie należy uściślić, że kwes­t­ia ta doty­czy wypad­ku, w którym niedo­puszczalne było­by zastąpi­e­nie nieucz­ci­wych postanowień umownych według zasad, o których mowa w pkt 48 niniejszego wyroku.

65      Należy przy­pom­nieć, że art. 6 ust. 1 pier­wszy człon zda­nia dyrek­ty­wy 93/13 wyma­ga, aby państ­wa członkowskie postanow­iły, że nieucz­ci­we postanowienia „nie będą wiążące dla konsumenta”. 

66      Try­bunał zin­ter­pre­tował ten przepis w ten sposób, że jeżeli sąd kra­jowy stwierdzi nieucz­ci­wy charak­ter warunku umownego, to jest on zobow­iązany do odstąpi­enia od stosowa­nia go, a wyjątek od tego zobow­iąza­nia jest przewidziany tylko wtedy, gdy kon­sument, po otrzy­ma­niu infor­ma­cji od tego sądu, nie zamierza powoły­wać się na nieucz­ci­wy i niewiążą­cy charak­ter warunku, wyraża­jąc w ten sposób dobrowol­ną i świadomą zgodę na przed­miotowy warunek, jak to przy­pom­ni­ano w pkt 53 niniejszego wyroku.

67      W kon­sek­wencji jeżeli kon­sument nie wyraża zgody lub nawet wyraźnie sprze­ci­wia się utrzy­ma­niu danych nieucz­ci­wych postanowień, jak to wyda­je się mieć miejsce w postępowa­niu głównym, wyjątek ten nie ma zastosowania. 

68      W świ­etle powyższego odpowiedź na pytanie trze­cie trze­ba udzielić odpowiedzi, iż art. 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzymy­wa­niu w umowie nieucz­ci­wych warunk­ów, jeżeli ich usunię­cie prowadz­iło­by do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnie­nie wywołało­by nieko­rzystne skut­ki dla kon­sumen­ta, gdy­by ten nie wyraz­ił zgody na takie utrzy­manie w mocy.

W przedmiocie kosztów

69      Dla stron w postępowa­niu głównym niniejsze postępowanie ma charak­ter incy­den­tal­ny, doty­czy bowiem kwestii pod­nie­sionej przed sądem odsyła­ją­cym, do niego zatem należy rozstrzyg­nię­cie o kosz­tach. Kosz­ty ponie­sione w związku z przed­staw­ie­niem uwag Try­bunałowi, inne niż kosz­ty stron w postępowa­niu głównym, nie podle­ga­ją zwrotowi.

Z powyższych względów Try­bunał (trze­cia izba) orze­ka, co następuje:

1)      Artykuł 6 ust. 1 dyrek­ty­wy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwiet­nia 1993 r. w spraw­ie nieucz­ci­wych warunk­ów w umowach kon­sumenc­kich należy inter­pre­tować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd kra­jowy, po stwierdze­niu nieucz­ci­wego charak­teru niek­tórych warunk­ów umowy kredy­tu indek­sowanego do walu­ty obcej i opro­cen­towanego według stopy pro­cen­towej bezpośred­nio pow­iązanej ze stopą między­bankową danej walu­ty, przyjął, zgod­nie z prawem kra­jowym, że ta umowa nie może nadal obow­iązy­wać bez takich warunk­ów z tego powodu, że ich usunię­cie spowodowało­by zmi­anę charak­teru głównego przed­mio­tu umowy. 

2)      Artykuł 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że z jed­nej strony skut­ki dla sytu­acji kon­sumen­ta wynika­jące z unieważnienia całoś­ci umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwiet­nia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C26/13, EU:C:2014:282), należy oce­ni­ać w świ­etle okolicznoś­ci ist­nieją­cych lub możli­wych do przewidzenia w chwili zaist­nienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oce­ny decy­du­ją­ca jest wola wyrażona przez kon­sumen­ta w tym względzie.

3)      Artykuł 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnie­niu luk w umowie, spowodowanych usunię­ciem z niej nieucz­ci­wych warunk­ów, które się w niej zna­j­dowały, wyłącznie na pod­staw­ie przepisów kra­jowych o charak­terze ogól­nym, przewidu­ją­cych, że skut­ki wyrażone w treś­ci czyn­noś­ci prawnej są uzu­peł­ni­ane w szczegól­noś­ci przez skut­ki wynika­jące z zasad słusznoś­ci lub ustalonych zwycza­jów, które nie stanow­ią przepisów dys­pozy­ty­wnych lub przepisów mają­cych zas­tosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.

4)      Artykuł 6 ust. 1 dyrek­ty­wy 93/13 należy inter­pre­tować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzymy­wa­niu w umowie nieucz­ci­wych warunk­ów, jeżeli ich usunię­cie prowadz­iło­by do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnie­nie wywołało­by nieko­rzystne skut­ki dla kon­sumen­ta, gdy­by ten ostat­ni nie wyraz­ił zgody na takie utrzy­manie w mocy.

Zostaw komentarz